Hiện trạng, khó khăn vướng mắc cần tháo gỡ trong việc phát triển điện mặt trời mái nhà tại Thành phố Hồ Chí Minh

Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) là một trong những trung tâm đô thị phát triển nhất Việt Nam với mật độ dân số và tốc độ tăng trưởng kinh tế cao. Do đó, nhu cầu tiêu thụ điện của các nhóm tiêu dùng như hộ gia đình, thương mại, và công nghiệp ở TP.HCM cao hơn so với các thành phố khác của Việt Nam. Tốc độ tăng trưởng sản lượng điện tiêu thụ toàn Thành phố trong giai đoạn 2013-2019 là 7%/năm, đáp ứng cho tốc độ tăng trưởng GRDP trung bình 7%-9%/năm. Trong các giai đoạn phát triển sắp tới, dự báo tăng trưởng điện tiêu thụ tiếp tục tăng cao để đáp ứng được đủ điện cho yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và quá trình đô thị hóa nhanh chóng của thành phố Hồ Chí Minh.

Với vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và phát triển kinh tế - xã hội TP. HCM, các nguồn năng lượng tái tạo (NLTT) sau đây sẽ được xem xét, đánh giá tiềm năng nhằm khai thác phục vụ cho mục đích sản xuất điện trên địa bàn thành phố gồm có: Năng lượng gió, Năng lượng mặt trời, Năng lượng sinh khối, năng lượng từ nguồn chất thải rắn và năng lượng khí sinh học.

1. Hiện trạng

TP.HCM có lượng bức xạ lớn, trung bình khoảng 1.581 kWh/m²/năm, cao nhất là 6,3 kWh/m²/ngày vào tháng 2 và thấp nhất là 3,3 kWh/m²/ngày vào tháng 7. Số giờ nắng trung bình trong tháng dao động từ 100-300 giờ, liên tục trong suốt cả năm, không bị gián đoạn như ở miền Bắc. Vào mùa khô, số giờ nắng lên tới 300 giờ. Đối với mùa mưa, số giờ nắng khoảng 150 giờ. Do đó, tiềm năng phát triển và ứng dụng năng lượng mặt trời ở TP.HCM rất lớn, đặc biệt là điện mặt trời trên mái nhà (ĐMTMN).

Theo “Báo cáo Đánh giá kỹ thuật Tiềm năng năng lượng mặt trời trên mái nhà tại Việt Nam” năm 2017 của Ngân hàng Thế giới (World Bank), tiềm năng ĐMTMN trên địa bàn Thành phố ước tính khoảng 6.300 MW.

Tính đến nay, toàn Thành phố có 14.210 dự án/hệ thống ĐMTMN với tổng công suất lắp đặt là 358,38 MWp, chiếm tỉ lệ 3,71% so với tổng công suất lắp đặt ĐMTMN của cả nước là 9.660,85 MWp, chiếm 7,82% so với công suất đỉnh năm 2021 (4.580 MW) của lưới điện Thành phố. Lượng điện năng phát lên lưới đến nay là 387,08 triệu kWh (trong đó năm 2021 là 298,85 triệu kWh), chưa bao gồm sản lượng điện chủ đầu tư tự sử dụng (chiếm khoảng 50% tổng sản lượng phát khoảng 300 triệu kWh/năm).

Có thể nói, với việc tập trung phát triển ĐMTMN trong thời gian qua tại Thành phố bước đầu đã mang lại giá trị rất đáng khích lệ trong việc tận dụng lợi thế về tự nhiên, xã hội để sản xuất ra nguồn năng lượng sạch, góp phần giải quyết nhu cầu phụ tải thành phố, mang lại hiệu quả kinh tế cho người dân, đặc biệt là trong thời gian diễn ra dịch COVID-19.

Về mặt vận hành, hiện Tổng Công ty Điện lực TP. Hồ Chí Minh (EVNHCMC) đã phối hợp cùng Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia xây dựng “Hệ thống dự báo và giám sát điện mặt trời mái nhà khu vực TP. Hồ Chí Minh” và đang triển khai đề tài nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ EVN “Nghiên cứu các yêu cầu kỹ thuật của Inverter hệ thống điện mặt trời mái nhà nhằm nâng cao khả năng vận hành ổn định của lưới điện phân phối”.

Tiềm năng: EVNHCMC đã tổ chức khảo sát sơ bộ tiềm năng ĐMTMN của từng nhóm khách hàng. Trên cơ sở số khách hàng tiếp cận được và có phản hồi thông tin, EVNHCMC tạm ước tính (tiềm năng được đánh giá khảo sát năm 2020) như sau:

- Tiềm năng đưa vào khai thác ĐMTMN của nhóm Sản xuất là lớn nhất do hầu hết các nhà máy, nhà xưởng có diện tích mái lớn và thời gian lắp đặt nhanh, chi phí đầu tư thấp.

- Tiềm năng của nhóm Thương mại tập trung tại các trung tâm thương mại, siêu thị, chợ và chung cư là khá cao do thành phần tài sản công không lớn và cơ chế linh hoạt.

- Tiềm năng của nhóm HCSN tập trung ở các trường học, trụ sở các Ủy ban và sở ban ngành, có khó khăn về cơ chế sử dụng tài sản công.

- Tiềm năng của nhóm Hộ gia đình tuy lớn nhưng phụ thuộc nhiều vào khả năng tài chính của các hộ gia đình, cần có cơ chế về lãi suất ngân hàng ưu đãi.

2. Khó khăn - vướng mắc

a) Cơ chế giá

Hiện nay, Quyết định số 13/2020/QĐ-TTg ngày 6/4/2020 của Thủ tướng Chính phủ về cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời tại Việt Nam đã hết hiệu lực từ ngày 31/12/2020. Trong khi đó, ĐMTMN là nguồn điện sạch, tái tạo có tính chất phân tán, quy mô nhỏ, được tiêu thụ tại chỗ, giảm tổn thất của quá trình truyền tải, phân phối, tận dụng hạ tầng lưới điện hiện có của ngành điện, có thời gian phát chủ yếu vào ban ngày, trong giờ cao điểm của hệ thống điện giúp giảm đỉnh phụ tải. Do đó, Chính phủ cần sớm ban hành cơ chế giá cho ĐMTMN để thay thế cho cơ chế tại Quyết định 13 nhằm phát huy tiềm năng ĐMTMN trên địa bàn TP.HCM (tiềm năng phát triển khoảng 6.000 MW).

b) Các quy định, trình tự, thủ tục

Hiện nay, trong quá trình triển khai thực hiện các quy định, trình tự, thủ tục theo hướng dẫn tại Quyết định số 13/2020/QĐ-TTg và Thông tư số 18/2020/TT-BCT, EVNHCMC nhận thấy có nhiều bất cập, quy định chưa đầy đủ và rõ ràng, cần có hướng dẫn bổ sung để phù hợp với tình hình mới như sau:

-Trong thời gian Chính phủ chưa ban hành cơ chế phát triển ĐMTMN mới, ngành điện chưa thực hiện thỏa thuận đấu nối các hệ thống ĐMTMN mới lắp đặt vào lưới điện. Do đó, hiện chưa có biện pháp và chế tài xử lý các trường hợp người dân đầu tư lắp đặt hệ thống ĐMTMN đấu nối với lưới điện, tự ý thay đổi công suất hệ thống mà không thông báo ngành điện hoặc tự ý thay đổi công suất dự án.

- Chưa có bộ tiêu chuẩn kỹ thuật áp dụng cho các phần tử cấu thành nên hệ thống ĐMTMN (tấm pin, inverter, accu,..) dẫn đến chất lượng các hệ thống ĐMTMN chưa được kiểm soát một cách chặc chẽ, tiềm ẩn các nguy cơ về an toàn điện, an toàn phòng cháy chữa cháy, độ ổn định về chất lượng điện năng,...

- Chưa có quy định, hướng dẫn về việc lắp đặt hệ thống ĐMTMN với chế độ zero – export.

- Chưa ban hành Tiêu chí kỹ thuật để nghiệm thu nguồn ĐMT, ĐMTMT, Quy trình kiểm tra bảo dưỡng, thử nghiệm định kỳ,.. để làm cơ sở áp dụng thống nhất, đồng bộ, đảm bảo chất lượng, an toàn và hiệu quả trong việc phát triển ĐMT, ĐMTMN.

- Chưa có hướng dẫn, quy trình thu hồi các tấm pin năng lượng mặt trời, inverter đã qua sử dụng để đảm môi trường trong thời gian tới.

- Cần có chương trình tập huấn, huấn luyện chuyên sâu cho công nhân, cán bộ kỹ thuật trực tiếp làm công tác kiểm tra nghiệm thu các hệ thống ĐMTMN để nâng cao kiến thức, nghiệp vụ, nắm vững các quy định, quy trình, đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ khi triển khai thực hiện.

- Chưa có nghiên cứu hoặc báo cáo chuyên sâu về ảnh hưởng của ĐMTMN đối với việc vận hành hệ thống lưới điện trung và hạ áp (chất lượng điện năng (sóng hài, quá điện áp, độ dao động điện áp, tổn hao,...), tỷ lệ tối ưu giữa điện lưới và ĐMTMN trong một phát tuyến trung/hạ áp, ...

- Đối với các hệ thống ĐMTMN đã phát triển trong thời gian qua, EVNHCMC quản lý chủ đầu tư chủ yếu thông qua hợp đồng mua bán điện (trên cơ sở hợp đồng mẫu do Bộ Công Thương ban hành). Đối với các hoạt động quản lý nhà nước chuyên ngành (sử dụng đất đai, an toàn công trình xây dựng, phòng chống cháy nổ, hoạt động kinh tế trang trại, đăng ký kinh doanh), EVNHCMC không có thẩm quyền, chức năng, chuyên môn để đánh giá và kiểm tra việc tuân thủ, chấp hành quy định của các chủ đầu tư. Bên cạnh đó, chủ đầu tư cũng không cung cấp thông tin đầy đủ nên EVNHCMC rất khó khăn trong việc phối hợp quản lý với các cơ quan chức năng.

- Việc bổ sung các hồ sơ liên quan về các hoạt động quản lý nhà nước chuyên ngành (sử dụng đất đai, an toàn công trình xây dựng, phòng chống cháy nổ, hoạt động kinh tế trang trại, đăng ký kinh doanh) của chủ đầu tư còn gặp nhiều khó khăn do chưa có hướng dẫn từ các sở ban ngành liên quan hoặc chưa có sự thống nhất giữa các địa phương.

- Trách nhiệm và quyền hạn của chủ đầu tư và ngành điện (do không ký hợp đồng).

- Các quy định pháp luật khác có liên quan.

Do đó, các Bộ ngành cần sớm có các hướng dẫn, qui định cụ thể nhằm giải quyết dứt điểm các vướng mắc này.

c) Định hướng phát triển trong quy hoạch điện VIII

Theo dự thảo Đề án Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn tới năm 2045 (gọi tắt là quy hoạch điện VIII) đang được Bộ Công Thương trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, có đề xuất “… điện mặt trời cấp trực tiếp (tự cung cấp, tiêu thụ tại chỗ, không phát điện lên lưới điện quốc gia) cho các cơ sở công nghiệp (đặc biệt là phục vụ sản xuất hydrogen, amoniac xanh, hóa chất, công nghiệp sạch khác, …)”. Theo đó, không tiếp tục phát triển hình thức xây dựng các hệ thống điện mặt trời nối lưới mà chỉ khuyến khích xây dựng các hệ thống điện mặt trời tự cung tự cấp và cũng chỉ áp dụng cho các cơ sở công nghiệp. Như vậy, sẽ làm hạn chế rất nhiều tiềm năng ĐMTMN tại cơ sở hành chính sự nghiệp, các trung tâm thương mại, siêu thị, chợ, chung cư và các Hộ gia đình (khoảng trên 4.000MWp).

3. Kiến nghị - đề xuất

a) Về cơ chế giá

Hiện nay, Quyết định số 13/2020/QĐ-TTg ngày 6/4/2020 của Thủ tướng Chính phủ về cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời tại Việt Nam đã hết hiệu lực, do đó, kính kiến nghị các Bộ ngành, Chính phủ sớm ban hành cơ chế giá ĐMTMN để thay thế cho cơ chế tại Quyết định 13. Đây là điểm mấu chốt để phát triển ĐMTMN có tiềm năng rất lớn trên địa bàn Thành phố.

Trên cơ sở cơ chế giá điện mới được phê duyệt, kính kiến nghị Thành phố chỉ đạo các Sở ngành tập trung phát triển ĐMTMN tại cơ sở hành chính sự nghiệp, các KCN, KCX có tiềm năng lớn, cũng như tổ chức vận động người dân lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà với mục đích tự tiêu thụ và tiết kiệm chi phí mua điện của khách hàng.

b) Về các quy định, trình tự, thủ tục

Kiến nghị Bộ Công Thương sớm nghiên cứu và ban hành Bộ Tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia về ĐMT, trong đó có ĐMTMN. Trong đó, tập trung chỉ đạo:

-Ban hành hướng dẫn về quy trình nghiệm thu, kiểm tra bảo dưỡng, thử nghiệm định kỳ,…cho hệ thống ĐMT, ĐMTMN;

-Nghiên cứu và ban hành quy trình thu hồi, xử lý các tấm pin năng lượng mặt trời, inverter đã qua sử dụng để đảm môi trường trong thời gian tới.

-Thực hiện các nghiên cứu hoặc báo cáo chuyên sâu về ảnh hưởng của ĐMTMN đối với việc vận hành hệ thống lưới điện trung và hạ áp nhằm đảm bảo an toàn cho lưới điện, đảm bảo chất lượng điện năng, giảm tổn thất do xuất hiện ĐMTMN trên hệ thống;

c) Về định hướng phát triển trong quy hoạch điệnVIII

Kiến nghị Bộ Công Thương xem xét trình Thủ tướng Chính phủ chấp thuận chủ trương “đối với điện mặt trời cấp trực tiếp (tự cung cấp, tiêu thụ tại chỗ, không phát điện lên lưới điện quốc gia) đề nghị không chỉ áp dụng cho các cơ sở công nghiệp mà còn áp dụng cho các hộ dân, nhà xưởng, trụ sở, văn phòng,… có tiềm năng như khu vực Thành phố Hồ Chí Minh”. Trên có sở đó, Thành phố chỉ đạo các Sở ngành tập trung phát triển ĐMTMN tại cơ sở hành chính sự nghiệp, cũng như tổ chức vận động người dân lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà với mục đích tự tiêu thụ và tiết kiệm chi phí mua điện của khách hàng. Hướng tới mục tiêu TP.HCM đạt được tiêu chí phát thải bằng “0” – Net Zero trước năm 2035./.

Đỗ Thị Bích Thủy

Phòng Thông tin, Thư viện và Xúc tiến Thương mại - VIOIT