Hoàng Minh Hải
Viện Nghiên cứu chiến lược, chính sách Công Thương
Tóm tắt
Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA) mở ra nhiều cơ hội cho ngành dệt may Việt Nam, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ phát sinh các tranh chấp thương mại do các yêu cầu khắt khe về quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn môi trường và lao động. Để tận dụng các ưu đãi từ EVFTA, doanh nghiệp dệt may cần nhận thức rõ các quy định pháp lý của EU và tăng cường năng lực giải quyết tranh chấp. Bài viết phân tích nguyên nhân tranh chấp thương mại và đề xuất một số giải pháp để nâng cao năng lực giải quyết tranh chấp của doanh nghiệp Việt Nam..
Từ khóa: Tranh chấp thương mại, ngành dệt may, EVFTA, giải quyết tranh chấp, rủi ro thương mại.
1. Một số tranh chấp thương mại sản phẩm dệt may xuất khẩu
EVFTA mang lại lợi ích lớn về thuế quan cho ngành dệt may Việt Nam. Tuy nhiên, các yêu cầu nghiêm ngặt về quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn môi trường và lao động đặt ra thách thức không nhỏ. Các tranh chấp thương mại thường phát sinh do doanh nghiệp không đáp ứng được các yêu cầu này, dẫn đến việc bị từ chối nhập khẩu hoặc kiện tụng từ các đối tác EU.
1.1. Quy tắc xuất xứ và tranh chấp liên quan
Một trong những vấn đề phổ biến nhất trong các tranh chấp thương mại liên quan đến dệt may là quy tắc xuất xứ. Theo quy định của EVFTA, sản phẩm dệt may phải sử dụng nguyên liệu có xuất xứ từ các nước thành viên EVFTA hoặc EU. Tuy nhiên, hiện tại hơn 70% nguyên liệu dệt may của Việt Nam được nhập khẩu từ Trung Quốc, khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc đáp ứng quy tắc xuất xứ này.
Ngoài ra, việc chứng minh nguồn gốc xuất xứ gặp nhiều trở ngại do hệ thống quản lý chuỗi cung ứng chưa đồng bộ. Các tranh chấp thường phát sinh khi các đối tác EU yêu cầu doanh nghiệp cung cấp đầy đủ hồ sơ chứng từ xuất xứ, trong khi nhiều doanh nghiệp chưa có hệ thống lưu trữ và quản lý thông tin đạt chuẩn.
1.2. Tiêu chuẩn môi trường và lao động
EU áp dụng các tiêu chuẩn môi trường và điều kiện lao động khắt khe, đặc biệt trong bối cảnh phát triển bền vững và kinh tế tuần hoàn đang trở thành xu hướng toàn cầu. Doanh nghiệp dệt may phải tuân thủ các yêu cầu như giảm phát thải khí nhà kính, sử dụng nguyên liệu tái chế và đảm bảo an toàn lao động.
Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp Việt Nam chưa có đủ năng lực và công nghệ để đáp ứng các tiêu chuẩn này. Điều này dẫn đến nguy cơ bị khiếu nại hoặc từ chối nhập khẩu hàng hóa vào EU. Ngoài ra, các tiêu chuẩn lao động về thời gian làm việc, điều kiện làm việc an toàn và phúc lợi cho người lao động cũng là những yếu tố thường xuyên gây tranh chấp.
1.3. Sở hữu trí tuệ và vi phạm hợp đồng
Một số tranh chấp khác liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ và vi phạm hợp đồng. Các doanh nghiệp dệt may Việt Nam thường gặp khó khăn trong việc đăng ký bảo hộ thương hiệu và kiểu dáng công nghiệp tại EU, dẫn đến nguy cơ bị kiện tụng. Việc vi phạm hợp đồng về thời gian giao hàng, chất lượng sản phẩm hoặc điều khoản thanh toán cũng gây ra nhiều tranh chấp.
2. Giải pháp tăng cường năng lực giải quyết tranh chấp
2.1. Nâng cao nhận thức về các quy định và tiêu chuẩn của EU
Để giảm thiểu nguy cơ tranh chấp, các doanh nghiệp dệt may cần được cập nhật thường xuyên về các quy định và tiêu chuẩn kỹ thuật của EU. Việc tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu, hội thảo và chương trình tư vấn từ các cơ quan chức năng và hiệp hội ngành hàng là cần thiết.
Ngoài ra, các doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống quản lý thông tin và lưu trữ hồ sơ chứng từ đáp ứng các yêu cầu của đối tác EU. Điều này giúp doanh nghiệp dễ dàng chứng minh nguồn gốc xuất xứ và tuân thủ các quy định kỹ thuật khi bị kiểm tra.
2.2. Cải thiện năng lực quản trị và pháp lý của doanh nghiệp
Doanh nghiệp cần thành lập đội ngũ chuyên gia pháp lý nội bộ hoặc hợp tác với các công ty luật quốc tế để xử lý các vấn đề pháp lý phát sinh trong quá trình xuất khẩu. Đội ngũ này cần có kiến thức chuyên sâu về luật thương mại quốc tế, quy định về quy tắc xuất xứ và sở hữu trí tuệ.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần thiết lập các quy trình quản lý rủi ro để phát hiện và xử lý các vấn đề ngay từ đầu, tránh để các tranh chấp trở thành vụ kiện tụng phức tạp. Việc sử dụng công nghệ trong quản lý chuỗi cung ứng cũng giúp giảm thiểu rủi ro và đảm bảo tuân thủ các yêu cầu của EU.
2.3. Tăng cường hợp tác với các đối tác trong EU
Việc hợp tác với các đối tác chiến lược tại EU giúp doanh nghiệp Việt Nam hiểu rõ hơn về các yêu cầu của thị trường và giảm thiểu nguy cơ tranh chấp. Doanh nghiệp có thể ký kết các thỏa thuận hợp tác trong việc chia sẻ thông tin, hỗ trợ pháp lý và quản lý chuỗi cung ứng.
Hơn nữa, việc tham gia vào các hiệp hội ngành hàng tại EU cũng mang lại lợi thế lớn cho doanh nghiệp trong việc nắm bắt thông tin và tìm kiếm sự hỗ trợ khi xảy ra tranh chấp.
2.4. Chính sách hỗ trợ từ chính phủ và hiệp hội ngành
Chính phủ cần có chính sách hỗ trợ cụ thể để giúp doanh nghiệp dệt may vượt qua các rào cản pháp lý tại EU. Các chính sách này bao gồm đơn giản hóa thủ tục hành chính, cung cấp thông tin về các quy định của EU và hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp khi phát sinh tranh chấp.
Các hiệp hội ngành hàng cũng cần đóng vai trò tích cực trong việc tư vấn và hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp. Việc thiết lập các trung tâm hỗ trợ pháp lý hoặc các chương trình tư vấn miễn phí sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực giải quyết tranh chấp.
2.5. Phát triển nguồn nhân lực và ứng dụng công nghệ
Doanh nghiệp cần đầu tư vào đào tạo nhân lực, đặc biệt là đội ngũ chuyên gia pháp lý và quản lý chuỗi cung ứng. Việc nâng cao trình độ cho người lao động giúp doanh nghiệp đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn của EU.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ trong sản xuất và quản lý cũng giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro không tuân thủ quy định. Các hệ thống truy xuất nguồn gốc, quản lý chất lượng và lưu trữ dữ liệu sẽ giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt hơn các yếu tố liên quan đến quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn kỹ thuật.
3. Kết luận
Việc tăng cường năng lực giải quyết tranh chấp thương mại là điều kiện tiên quyết để các doanh nghiệp dệt may Việt Nam tận dụng tối đa lợi ích từ EVFTA. Các giải pháp đề xuất trong bài viết nhằm giúp doanh nghiệp cải thiện khả năng đối phó với tranh chấp, bảo vệ quyền lợi và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường EU.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Công Thương. (2020). Thông tư số 11/2020/TT-BCT quy định Quy tắc xuất xứ hàng hóa trong Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EVFTA). từ https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Thuong-mai/Thong-tu-11-2020-TT-BCT-quy-dinh-Quy-tac-xuat-xu-hang-hoa-trong-Hiep-dinh-Thuong-mai-tu-do-445632.aspx
2. Bộ Công Thương. (2023). Văn bản hợp nhất số 25/VBHN-BCT về Quy tắc xuất xứ hàng hóa trong EVFTA. từ https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Thuong-mai/Van-ban-hop-nhat-25-VBHN-BCT-2023-Thong-tu-Quy-tac-xuat-xu-hang-hoa-Hiep-dinh-EVFTA-586285.aspx
3. Trung tâm WTO và Hội nhập. (2020). Tóm tắt Nghị định thư 1 của EVFTA: Quy tắc xuất xứ hàng hóa và phương thức hợp tác quản lý hành chính. Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2024, từ https://wtocenter.vn/download/18298/tom-tat-nghi-dinh-thu-1-evfta.pdf
4. Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR). (2021). Đánh giá một năm thực hiện EVFTA: Tác động đến kinh tế Việt Nam và sự thay đổi chính sách. Hà Nội, Việt Nam. https://www.kas.de/documents/267709/11704235/(VN)+Report+One-year+Implementation+of+European+Union-
5. Tố Uyên. (2024). Dệt may Việt Nam với quy tắc xuất xứ trong EVFTA. EFR Hiệp định Thương mại Tự do. https://kinhtevadubao.vn/det-may-viet-nam-voi-quy-tac-xuat-xu-trong-hiep-dinh-evfta-27958.html
6. Trần Thị Thu Thủy, Trần Phương Dung, & Nguyễn Ngọc Hà. (2021). Quy tắc xuất xứ đối với hàng dệt may của Việt Nam trong EVFTA. FTU Working Paper Series, 1(1). từ https://fwps.ftu.edu.vn/2021/05/31/quy-tac-xuat-xu-doi-voi-hang-det-may-cua-viet-nam-trong-evfta/
7. Phạm Phương Thạc & Hồ Ngọc Linh. (2019). Quy tắc xuất xứ trong FTA thế hệ mới: Tác động đa chiều tới triển vọng ngành dệt may Việt Nam. từ https://tailieu.vn/doc/quy-tac-xuat-xu-trong-fta-the-he-moi-tac-dong-da-chieu-toi-trien-vong-nganh-det-may-viet-nam-2408867.html
8. Pháp lý. (2021). Quy tắc xuất xứ trong CPTPP, RCEP, EVFTA: Những lưu ý quan trọng. từ https://phaply.net.vn/doanh-nghiep-viet-can-luu-y-nhung-van-de-gi-ve-quy-tac-xuat-xu-trong-cptpp-rcep-evfta-a249702.html